Azerbaycan’da İlişkili Taraflar: Vergi Kanunu’nun 18. Maddesi ve IAS 24 Karşılaştırması

Bir şirket ortağından alınan borç, grup şirketleri arasındaki bir satış veya yönetim hizmeti, Azerbaycan’da iki ayrı değerlendirme gerektirebilir: vergi mevzuatı kapsamında değerlendirme ve finansal raporlama standartları kapsamında değerlendirme. Azerbaycan Vergi Kanunu’nun 18. maddesi, vergilendirme açısından birbirine bağımlı kişileri tanımlar. IAS 24 İlişkili Taraf Açıklamaları ise IFRS Muhasebe Standartları uyarınca hazırlanan finansal tablolarda ilişkili taraf ilişkilerini ve bunlara ilişkin açıklamaları düzenler.

Bu iki tanım birbirinin yerine kullanılabilir mi? Hayır. Kapsamları örtüşse de amaçları, kriterleri ve uygulanmalarının sonuçları farklıdır. İşletmeler, vergi sınıflandırmasını doğrudan finansal tablo dipnotlarına aktarmak yerine her değerlendirmeyi ayrı ayrı belgelendirmelidir.

Azerbaycan Vergi Kanunu’nun 18. Maddesi Neyi Kapsar?

18.1. madde, aralarındaki ilişkilerin kendi faaliyetlerinin veya temsil ettikleri kişilerin faaliyetlerinin ekonomik sonuçlarını doğrudan etkileyebildiği gerçek ve tüzel kişileri kapsar. 18.2. madde, birbirine bağımlı sayılmanın somut dayanaklarını belirler:

• Ortaklık veya oy hakları: 18.2.1. madde kapsamında kanunda öngörülen en az %20 eşiğini karşılayan doğrudan veya dolaylı katılım.
• Hiyerarşik bağlılık veya kontrol: 18.2.2. madde kapsamında görevden kaynaklanan bağlılık ya da doğrudan veya dolaylı kontrol.
• Ortak kontrol altında bulunma: 18.2.3. madde kapsamında her iki kişinin üçüncü bir kişi tarafından doğrudan veya dolaylı olarak kontrol edilmesi.
• Başka bir kişi üzerinde birlikte kontrol: 18.2.4. maddede belirtilen durumlar.
• Aile ilişkileri: 18.2.5. maddenin atıfta bulunduğu 13.2.7. maddede belirtilen aile üyeleri.

18.3. madde de dikkate alınmalıdır: kontrol, başka bir kişinin faaliyetlerini sınırlama veya yönlendirme olanağıyla ilgilidir. Bu nedenle incelemede ortaklık oranlarının yanı sıra karar alma yetkileri ve sözleşmeye dayalı düzenlemeler de değerlendirilmelidir.

Vergi analizine ilişkin destek için ACON’un Azerbaycan’da vergi hizmetleri sayfasını inceleyebilirsiniz.

IAS 24’ün Amacı Nedir?

IAS 24, finansal tablo kullanıcılarının ilişkili taraf ilişkilerinin, işlemlerinin, ödenmemiş bakiyelerin ve taahhütlerin bir işletmeyi nasıl etkileyebileceğini anlamasına yardımcı olur. İlişkili taraf tanımı; kontrolü, müşterek kontrolü, önemli etkiyi, kilit yönetici personeli, yakın aile üyelerini ve işletmeler arasındaki belirli ilişkileri kapsar.

Değerlendirmenin başlangıç noktası, raporlayan işletmedir. İşletmenin kararlarını kimin etkileyebildiği, hangi işletmelerin ilgili ilişkiler yoluyla bağlantılı olduğu ve kullanıcıların hangi bilgilere ihtiyaç duyduğu belirlenmelidir. Bu değerlendirme, ilgili IFRS çerçevesine göre finansal tablo hazırlanırken yapılır. Azerbaycan’daki her şirketin tam set IFRS uygulamak zorunda olduğu anlamına gelmez.

Vergi Kanunu’nun 18. Maddesi ve IAS 24: Temel Farklar

1. Ana Ortaklıklar, Bağlı Ortaklıklar ve Ortak Kontrol Altındaki Şirketler

Örnek: A şirketi, B şirketinin %80’ine sahiptir ve B’yi kontrol etmektedir. B, A’dan mal satın almaktadır. Bu ortaklık oranı, 18.2.1. maddede belirtilen eşiği karşılar. Ana ortaklık ile bağlı ortaklık arasındaki ilişki, IAS 24 kapsamına da girer.

Ancak uygulamada yapılacak çalışmalar farklıdır: vergi ekibi işlemin vergisel sonuçlarını incelerken finansal raporlama ekibi gerekli açıklamaları değerlendirir. Raporlama düzeyi de önemlidir. Şirketlerin ayrı finansal tabloları ile grubun konsolide finansal tabloları aynı şekilde ele alınmamalıdır.

Ortak kontrol altında bulunma örneği: C şirketi, A’nın %70’ine ve B’nin %80’ine sahiptir ve her iki şirketi de kontrol etmektedir. A ve B’nin birbirlerinin sermayesinde doğrudan payı yoktur. Bununla birlikte, aynı kişi tarafından kontrol edilmeleri her iki değerlendirme açısından da önem taşır.

2. %20 Eşiği Neden Önemli Etki ile Aynı Anlama Gelmez?

18.2.1. madde, ortaklık veya oy haklarına ilişkin kanuni bir kriter içerir. IFRS kapsamında önemli etki ise ayrı bir değerlendirmedir. IAS 28’e göre oy gücünün en az %20’sine sahip olmak, aksi kanıtlanabilen bir önemli etki varsayımı oluşturur. Oy gücü %20’nin altında olsa da önemli etkinin varlığı kanıtlanabilir.

Örnek: Bir kişi, B şirketinin %25’ine sahiptir. Vergi sınıflandırması 18.2.1. maddeye göre değerlendirilmelidir. IFRS değerlendirmesinde ise oy hakları ile finansal ve faaliyet politikalarına ilişkin kararlara fiilî katılım da dikkate alınmalıdır. Yalnızca sermaye payı oranı bu analizin yerini almamalıdır.

IAS 28 uygulayan yatırımcı bir işletme açısından ilgili göstergeler; yönetim kurulunda temsil, politika belirleme kararlarına katılım, taraflar arasındaki önemli işlemler, yönetici personel değişimi ve gerekli teknik bilgilerin sağlanması olabilir. Sonucu yalnızca bir yüzdeye dayandırmak yerine, sonucu destekleyen kanıtlar belgelenmelidir.

3. Yöneticiler ve Kilit Yönetici Personel

Bir kişi, şirkette pay sahibi olmadan da kilit yönetici personel olabilir. Örneğin, işletmenin faaliyetlerini yönlendirmekten sorumlu bir yönetici, ortaklık payı sıfır olsa bile IAS 24 kapsamında değerlendirmeye alınabilir.

Vergilendirme açısından kişinin fiilî yetkileri, 18.2.2. ve 18.3. maddeler kapsamında incelenmelidir. Ne pay sahibi olmamak ne de tek başına bir görev unvanı kesin bir sonuca ulaşmak için yeterlidir. Atama belgeleri, devredilen yetkiler ve karar alma üzerindeki sınırlamalar gözden geçirilmelidir.

Aynı Yöneticinin Görev Yapması İki Şirketi İlişkili Taraf Hâline Getirir mi?

Hayır, tek başına getirmez. IAS 24’ün 11(a) paragrafı, yalnızca ortak bir yönetici veya kilit yönetici personelin başka bir ortak üyesi bulunması nedeniyle işletmelerin ilişkili taraf sayılmayacağını açıkça belirtir. Bir kişinin her iki şirketle olan ilişkisi, şirketler arasında otomatik olarak ilişkili taraf ilişkisi kurmaz.

Örnek: A kişisi, X ve Y şirketlerini yönetmekte ancak hiçbirinde pay sahibi değildir. X ve Y sınıflandırılmadan önce diğer ilişkiler araştırılmalıdır. 18. madde açısından A’nın vergi mevzuatındaki tanıma göre her iki şirketi fiilen kontrol edip etmediği incelenmelidir. IAS 24 açısından ise yalnızca aynı kişinin atanmış olmasına dayanmak yerine ilgili kriterler değerlendirilmelidir.

4. Aile İlişkileri Ayrı Bir İnceleme Gerektirir

Vergi Kanunu’nun aile üyelerine ilişkin hükümleri ile IAS 24’ün yakın aile üyeleri kavramı ayrı ayrı incelenmelidir. Aile bağı, ortaklık ve karar alma yapısını araştırmak için bir gerekçedir; ilgili tanımın uygulanmasının yerini tutmaz.

Örnek: Ali, A şirketinin %60’ına sahiptir ve eşi B şirketini yönetmektedir. A ile B arasındaki bir işlem sınıflandırılmadan önce tarafların oy hakları, kontrol durumu ve yönetimdeki rolleri belirlenmelidir. Her iki sistem kapsamında aynı sonucun çıkacağı varsayılmamalı; her raporlayan işletme ve vergi değerlendirmesi için sonuç ayrı ayrı kaydedilmelidir.

5. Ortaklardan Alınan Faizsiz Borçlar

Örnek: Bir ortak, B şirketinin %80’ine sahiptir, şirketi kontrol etmektedir ve şirkete 100.000 AZN tutarında faizsiz borç vermektedir. Ortaklık oranı, vergilendirme açısından birbirine bağımlılık kriterini karşılar. Kontrol ilişkisi de IAS 24 açısından önem taşır.

Sözleşmede faiz öngörülmemesi incelemeyi sona erdirmez. Devlet Vergi Hizmetinin açıklamalarında, kuruculardan alınan borçlara ilişkin piyasa koşullarına dayalı faiz hesaplamaları ve kaynakta vergi kesintisi konuları ele alınmıştır. Belirli bir borcun vergisel uygulaması belirlenmeden önce sözleşme koşulları, ilgili dönem, tarafların vergi mukimliği ve uygulanabilir güncel kurallar incelenmelidir.

Geri ödeme, para birimi, teminat ve varsa faiz koşullarını düzenleyen yazılı bir sözleşme hazırlayın. Sözleşmenin, banka kayıtlarının ve muhasebe kayıtlarının birbiriyle tutarlı olmasını sağlayın. IAS 24 kapsamındaki açıklama çalışması, muhasebeleştirme ve ölçüme ilişkin ayrı değerlendirmeden de ayrılmalıdır.

ACON’un şirketler hukuku ve ticaret hukuku hizmetleri, sözleşmeye dayalı düzenlemelerin incelenmesine yardımcı olabilir.

Borç Verenin Şirketle Başka Bir Bağlantısı Yoksa Ne Olur?

Bir gerçek kişi 100.000 AZN borç veriyor ancak şirketle ortaklık, kontrol, yönetim, aile bağı veya ilgili kriterleri karşılayan başka bir bağlantısı bulunmuyorsa, yalnızca borç verilmesi bu iki sınıflandırmadan herhangi birini oluşturmaz. Tarafların bağımsız olduğu sonucuna varmadan önce bu varsayımlar doğrulanmalıdır. Her iki ilişki tanımı da karşılanmasa bile diğer vergi ve muhasebe konuları gündemde kalabilir.

6. Ödeme Yapılmaması ile İşlem Gerçekleşmemesi Arasındaki Fark Neden Önemlidir?

IAS 24 kapsamındaki işlemler, bir bedel belirlenmeden kaynak, hizmet veya yükümlülük transferini içerebilir. Ana ortaklık ile bağlı ortaklık arasındaki ilişkiler de aralarında işlem gerçekleşmese bile açıklanmalıdır.

Uygulama örnekleri: Ücretsiz yönetim desteği, yalnızca fatura düzenlenmediği için inceleme dışında bırakılmamalıdır. Benzer şekilde, ana ortaklık ile bağlı ortaklık arasındaki ilişki, yıl içinde satış yapılmamış olması nedeniyle açıklamalardan çıkarılmamalıdır.

Vergilendirme açısından bir ilişkinin tespit edilmesi, tek başına vergi yükümlülüğünün tutarını belirlemez. İlgili işlem, vergilendirmeyi öngören hüküm ve değerleme kuralları birlikte değerlendirilmelidir.

Piyasa Fiyatları ve Transfer Fiyatlandırması: İşletmeler Neleri Kontrol Etmelidir?

18. madde, birbirine bağımlılığı belirler; tek başına bir vergi düzeltmesi formülü olarak kullanılmamalıdır. 14. maddenin piyasa fiyatlarına ilişkin hükümleri ve gerektiğinde transfer fiyatlandırmasını düzenleyen 14-1. maddenin ayrı uygulama kapsamı incelenmelidir. İlişkili taraflar arasındaki her yurt içi işlem otomatik olarak aynı transfer fiyatlandırması yükümlülüklerine tabi değildir.

Sınır ötesi satışlar, hizmetler ve finansman işlemlerinde karşı tarafın vergi mukimliği ile ilgili fiyatlandırma kurallarının neden uygulandığı belgelenmelidir. Azerbaycan’da transfer fiyatlandırması danışmanlığı hizmetlerimiz bu incelemeye destek sağlayabilir.

Finans ve Hukuk Ekipleri İçin Uygulanabilir Kontrol Listesi

• Doğrudan ve dolaylı payları ve oy haklarını gösteren bir ortaklık şeması hazırlayın.
• Ortaklar sözleşmelerini, yönetici atamalarını ve fiilî karar alma yetkilerini inceleyin.
• Karşı taraf sicilinde 18. madde ve IAS 24 sınıflandırmaları için ayrı sütunlar oluşturun.
• Bedelsiz düzenlemeler dâhil olmak üzere borçları, hizmetleri, garantileri ve ödenmemiş bakiyeleri kaydedin.
• Fiyatlandırma varsayımlarını ve vergi düzeltmelerinin dayanaklarını belgelendirin.
• İşlem kayıtları ile finansal tablo açıklamaları için hazırlanan tabloların mutabakatını yapın.
• Ortaklık yapısı, aile ilişkileri veya yönetim yetkileri değiştiğinde değerlendirmeyi güncelleyin.

Destekleyici kanıt olmadan işlem koşullarının bağımsız taraflar arasındaki koşullara eşdeğer olduğunu belirtmekten kaçının. Sınıflandırma değerlendirmesini ve fiyatlandırma analizini, birbirine atıfta bulunan ayrı belgeler olarak saklayın.

ACON Nasıl Yardımcı Olabilir?

ACON, ortaklarla ve grup şirketleriyle yapılan düzenlemelerin incelenmesi için gerekli hukuk, vergi ve muhasebe çalışmalarını koordine edebilir. Kararlaştırılan hizmet kapsamına göre destek; ortaklık yapısının haritalandırılmasını, 18. madde analizini, sözleşme incelemesini, fiyatlandırma desteğini ve finansal raporlama için bilgilerin hazırlanmasını içerebilir.

Düzenli kayıt ve muhasebe işlemleri için Azerbaycan’da muhasebe hizmetlerimizi inceleyebilirsiniz. Raporlama konusunda daha fazla bilgi için Azerbaycan’da finansal tablolar ve IFRS raporlama rehberimizi okuyabilirsiniz.

Bir ortak borcunu veya grup içi düzenlemeyi görüşmek için ortaklık yapısı, ilgili sözleşmeler ve işlem ayrıntılarıyla birlikte ACON ile iletişime geçin.

📞 +994 50 990 15 99 | ✉️ [email protected]

 

Kaynaklar: Azerbaycan Vergi Kanunu, 14, 14-1 ve 18. maddeler; IAS 24, özellikle 9, 11 ve 13. paragraflar; IAS 28, 5–6. paragraflar; Devlet Vergi Hizmetinin kurucu borçlarına ilişkin 10 Kasım 2021 tarihli açıklaması.

Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır. Tarafların sınıflandırılması, vergisel uygulama ve raporlama yükümlülükleri; uygulanabilir kurallara, finansal raporlama çerçevesine ve ilgili düzenlemenin somut koşullarına bağlıdır.