Uluslararası boşanma, birden fazla ülkeyle bağlantısı bulunan boşanma sürecidir. Farklı vatandaşlıklara sahip eşleri, yurt dışında tescil edilmiş bir evliliği, ayrı ülkelerde yaşayan eşleri, yurt dışında ikamet eden çocukları, yabancı ülkelerde bulunan mal varlığını veya yabancı bir mahkeme tarafından verilmiş boşanma kararını kapsayabilir.
Bu davalar genellikle olağan boşanma işlemlerinden daha karmaşıktır. Dava açılmadan önce Azerbaycan mahkemelerinin yetkili olup olmadığı, hangi hukukun uygulanacağı, diğer eşe tebligatın nasıl yapılacağı ve nihai kararın başka bir ülkede tanınıp tanınmayacağı belirlenmelidir.
ACON Hukuk Bürosu; Azerbaycan vatandaşlarına, yabancı ülke vatandaşlarına, yurt dışında yaşayan kişilere ve farklı vatandaşlıklara sahip ailelere uluslararası boşanma davaları, yabancı boşanma kararlarının tanınması, çocuklarla ilgili uyuşmazlıklar, nafaka talepleri ve mal paylaşımı konularında hukuki destek sunmaktadır.
Evliliğin veya ailenin başka bir ülkeyle hukuki bağlantısı bulunduğunda boşanma uluslararası nitelik kazanır. Bu bağlantı aşağıdaki şekillerde ortaya çıkabilir:
Yabancılık unsuru; mahkemenin yetkisini, uygulanacak hukuku, mahkeme belgelerinin tebliğini, kararların tanınmasını, çocuk velayetini, nafakayı ve mal paylaşımını etkileyebilir.
Azerbaycan’daki uluslararası boşanma konuları esas olarak Aile Kanunu ve Azerbaycan Cumhuriyeti Medeni Usul Kanunu ile düzenlenmektedir. Uluslararası sözleşmeler ve ikili adli yardımlaşma anlaşmaları da uygulanabilir.
İlgili hukuki düzenlemeler aşağıdaki konuları kapsayabilir:
Her dosyanın hukuki durumu ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Eşlerin vatandaşlığı tek başına yetki, çocuklar, mal varlığı veya kararın icrası hakkındaki bütün soruları cevaplamaz.
Aile Kanunu’nun 150. maddesi, yabancı vatandaşların ve vatansız kişilerin taraf olduğu evliliklerin sona erdirilmesine ilişkin temel kuralları içermektedir.
Azerbaycan vatandaşı ile yabancı vatandaş arasındaki evlilik ve yabancı vatandaşlar arasındaki evlilik, uyuşmazlık Azerbaycan makamlarının yetkisine girdiğinde Azerbaycan mevzuatına göre sona erdirilebilir.
Azerbaycan dışında yaşayan bir Azerbaycan vatandaşı, diğer eşin de yurt dışında yaşadığı durumlar dahil olmak üzere, Azerbaycan mahkemesinde boşanma talebinde bulunabilir. Azerbaycan hukukunun boşanmanın idari olarak tesciline izin verdiği durumlarda işlem, Azerbaycan’ın diplomatik temsilciliği veya konsolosluğu tarafından da gerçekleştirilebilir.
Yurt dışında tamamlanan bir boşanma, yetkili yabancı makamın ilgili ülkenin uygulanabilir hukukuna uygun hareket etmesi ve gerekli hukuki şartların sağlanması hâlinde Azerbaycan’da tanınabilir.
Azerbaycan mahkemesinin boşanma davasını incelemesinden önce yabancı ülkede yapılan evliliğin Azerbaycan’da hukuken tanındığının belirlenmesi gerekebilir.
Yetkili yabancı makam tarafından geçerli şekilde tescil edilen evlilik, Azerbaycan aile hukukunun emredici sınırlamalarına aykırı olmadığı sürece genel olarak Azerbaycan’da tanınabilir.
Yabancı evlilik belgesinin gerekli hukuki biçimde sunulması gerekir. Belgenin düzenlendiği ülkeye göre apostil veya konsolosluk tasdiki ile onaylı Azerbaycanca tercüme talep edilebilir.
Uluslararası boşanmanın esasına geçilmeden önce mahkeme, uluslararası yetkiye sahip olup olmadığını belirlemelidir. Bu değerlendirme olayın koşullarına, Medeni Usul Kanunu’na ve uygulanabilir uluslararası sözleşmelere bağlıdır.
Dikkate alınabilecek bağlantılar şunlardır:
Her bağlantı, Azerbaycan mahkemesine bütün meseleleri karara bağlama yetkisi vermez. Boşanma, çocuk velayeti ve yabancı ülkedeki malların paylaşımı farklı yetki kurallarına tabi olabilir.
Bazı durumlarda eşlerin her biri farklı bir ülkede dava açabilir. Bu durum hangi davanın önce açıldığı, hangi mahkemenin aileyle daha yakın bağlantıya sahip olduğu ve kararın daha sonra nerede icra edilebileceği konusunda sorunlar yaratabilir.
Bu nedenle dava açılmadan önce yetki değerlendirilmelidir. Yanlış ülkede dava açılması gecikmeye, ek masraflara veya nihai kararın tanınmasında sorunlara yol açabilir.
Azerbaycan vatandaşı ile yabancı vatandaş arasındaki evlilik Azerbaycan’da veya yurt dışında tescil edilmiş olabilir. Evliliğin tescil edildiği yer, boşanmanın mutlaka nerede yapılacağını tek başına belirlemez.
Mahkeme tarafların ikametini, vatandaşlığını, aile koşullarını ve diğer hukuki bağlantıları değerlendirir. Eşlerden biri yurt dışında yaşıyorsa dava dilekçesi ve duruşma belgelerinin bu eşe usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesi gerekir.
Boşanma; çocuklar, nafaka veya mal paylaşımıyla ilgili ayrı talepleri de içerebilir. Her uyuşmazlığın tek davada birleştirilmesi her zaman en verimli çözüm olmayabileceğinden, bu talepler dava açılmadan önce değerlendirilmelidir.
Azerbaycan’da yaşayan veya çalışan yabancı vatandaşlar, belirli koşullar altında Azerbaycan mahkemesinde boşanma davası açabilir. Bununla birlikte Azerbaycan’da ikamet etmek veya çalışmak, her uluslararası aile uyuşmazlığının mutlaka burada görülmesi gerektiği anlamına gelmez.
Mahkeme, yetki için yeterli hukuki dayanağın bulunduğunu belirlemelidir. Kararın eşlerin kendi ülkelerinde tanınıp tanınmayacağı ve başka bir mahkemede daha önce dava açılıp açılmadığı da incelenebilir.
Mahkemenin yetkisi ile uygulanacak hukuk farklı konulardır. Azerbaycan mahkemesi davaya bakmaya yetkili olsa bile uyuşmazlığın bazı bölümleri yabancı hukuktan veya uluslararası sözleşmelerden etkilenebilir.
Örneğin evliliğin sona erdirilmesi Azerbaycan hukukuna göre incelenirken, yurt dışındaki taşınmazlara ilişkin haklar taşınmazın bulunduğu ülkenin hukukuna tabi olabilir.
Eşlerin yurt dışında mal varlığı, evlilik sözleşmesi, yabancı şirket hisseleri veya başka ülkede sürekli yaşayan çocukları varsa ayrıntılı hukuki inceleme özellikle önemlidir.
Yurt dışında boşanmış bir kişinin, bu boşanma kararının Azerbaycan’da hukuken tanınmasına veya nüfus kayıtlarına işlenmesine ihtiyacı olabilir. Yeniden evlenme, medeni hâl kayıtlarının güncellenmesi, mal satışı veya miras işlemleri bakımından bu işlem gerekli olabilir.
Uygulanacak prosedür; kararı veren ülkeye, boşanmayı gerçekleştiren makamın niteliğine ve yürürlükteki uluslararası sözleşmelere göre değişir.
Başvuru sahibinden aşağıdaki belgeler talep edilebilir:
Azerbaycan mahkemesi tanıma işlemi sırasında boşanma uyuşmazlığını genellikle yeniden esastan incelemez. Mahkeme; usuli güvenceler ve Azerbaycan kamu düzenine uygunluk dahil olmak üzere tanıma şartlarının karşılanıp karşılanmadığını değerlendirir.
Eşlerden birinin yurt dışında yaşaması, Azerbaycan mahkemesinin davayı görmesini her zaman engellemez. Ancak yurt dışında yaşayan eşin dava hakkında usulüne uygun şekilde bilgilendirilmesi ve davaya katılması için gerçek bir imkân sağlanması gerekir.
Yurt dışı tebligatı uluslararası sözleşme, resmî adli yardımlaşma kanalları veya hukukun izin verdiği başka bir yöntemle yapılabilir. Hatalı tebligat davayı geciktirebilir ve kararın daha sonra tanınmasına karşı itiraz sebebi oluşturabilir.
Somut olaya göre yurt dışında yaşayan eş, noter onaylı vekâletnameyle Azerbaycan’daki bir avukata yetki verebilir. Vekâletname için apostil veya konsolosluk tasdiki ve onaylı tercüme gerekebilir.
Her iki eşin evliliği sona erdirmeyi kabul ettiği ve temel bağlantılı konularda anlaşmaya vardığı durumlarda uluslararası boşanma daha verimli şekilde tamamlanabilir.
Koşullara göre eşler aşağıdaki konularda anlaşabilir:
Çocuklarla ilgili anlaşma çocuğun menfaatlerini korumalıdır. Mahkeme, çocuğa zarar veren veya ebeveyn haklarını hukuka aykırı biçimde sınırlandıran bir düzenlemeyi onaylamak zorunda değildir.
Boşanma evliliği sona erdirir; ancak ebeveynlerin çocuklarına karşı hukuki yükümlülüklerini sona erdirmez. Her iki ebeveyn de vatandaşlığı veya yaşadığı ülke ne olursa olsun hak ve sorumluluklarını sürdürür.
Ebeveynler çocuğun yerleşim yeri konusunda anlaşabilir. Anlaşma sağlanamazsa mahkeme, çocuğun üstün yararını dikkate alarak karar verir.
Mahkeme aşağıdaki hususları inceleyebilir:
Ebeveynlerden birinin daha güçlü mali duruma sahip olması sonucu otomatik olarak belirlemez. Mahkeme bütün koşulları değerlendirmeli ve kararın çocuğun menfaatlerine neden uygun olduğunu açıklamalıdır.
Çocuktan ayrı yaşayan ebeveyn genel olarak çocukla iletişim kurma ve çocuğun yetiştirilmesine katılma hakkına sahiptir. Çocuğun yanında yaşayan ebeveyn, görüşmenin çocuğa zarar verme ihtimali bulunmadıkça bu ilişkiyi engellememelidir.
Ebeveynler anlaşamazsa mahkeme bir görüşme takvimi belirleyebilir. Uluslararası davalarda bu takvim tatilleri, çevrim içi iletişimi, seyahat düzenlemelerini ve sınır ötesi görüşmelerin masraflarını kapsayabilir.
Bir ebeveyn çocuğu kalıcı olarak başka bir ülkeye taşımadan önce hukuki danışmanlık almalıdır. Taşınma diğer ebeveynin haklarını etkileyebilir ve Azerbaycan’da veya yurt dışında acil hukuki süreçlere yol açabilir.
Mahkeme; taşınma nedenini, çocuğun yaşam ve eğitim koşullarını, aile bağlarını, diğer ebeveynle ilişkiye etkisini ve taşınma sonrası önerilen pratik düzenlemeleri değerlendirebilir.
Her iki ebeveyn de boşanmadan sonra çocuğun bakım ve geçimini sağlamakla yükümlüdür. Nafaka anlaşmayla veya mahkeme kararıyla belirlenebilir.
Yüksek Mahkeme, nafaka miktarının her iki ebeveynin mali ve ailevi durumu incelendikten sonra belirlenmesi gerektiğini açıklamıştır. Mahkeme ayrıca mümkün olduğu ölçüde çocuğun önceki maddi yaşam düzeyini korumaya çalışmalıdır.
Nafaka ödeyecek ebeveynin düzensiz geliri varsa, yabancı para biriminde gelir elde ediyorsa veya resmî olarak kayıtlı maaşı bulunmuyorsa nafakanın sabit miktar veya hukukun izin verdiği başka bir yöntemle belirlenmesi değerlendirilebilir.
Nafaka ödeyecek ebeveyn yurt dışında yaşıyorsa kararın tanınması ve icrası, bu ebeveynin gelirinin veya mal varlığının bulunduğu ülkede ayrı bir prosedür gerektirebilir.
Azerbaycan Cumhuriyeti Yüksek Mahkemesi Genel Kurulu, 28 Mart 2016 tarihinde 8-2/2016 sayılı Kararı kabul etmiştir. Karar; boşanma, boşanma sonrasında reşit olmayan çocukların yerleşim yeri ve çocuk nafakasının tahsiliyle ilgilidir.
Karar yalnızca uluslararası boşanmalara özgü olmasa da Azerbaycan mahkemesinin sınır ötesi bir aile uyuşmazlığını incelediği durumlarda ilkeleri önem taşır.
Karardan çıkan başlıca pratik sonuçlar şunlardır:
Genel Kurul kararında yapılan son değişiklikler, uygun hâllerde mahkemenin ayrı yaşayan ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurması konusunun çözümünü de ele alması gerektiğini vurgulamaktadır. Böylece boşanma kararı verildiği hâlde önemli bir çocuk meselesinin çözümsüz kalması önlenebilir.
Uluslararası ailelerde bu ilkeler ek planlama gerektirebilir. Ebeveynler farklı ülkelerde yaşıyorsa kişisel ilişki kararı seyahat tarihlerini, görüntülü iletişimi, okul tatillerini ve seyahat masraflarından kimin sorumlu olacağını düzenlemelidir.
Boşanma, eşlerin mal varlığını kendiliğinden paylaştırmaz. Mal paylaşımı anlaşmayla veya ayrı bir dava yoluyla çözülebilir.
Mahkemenin aşağıdaki hususları belirlemesi gerekebilir:
Yurt dışında bulunan taşınmazlar, bulundukları ülkenin hukukuna ve münhasır yargı yetkisine tabi olabilir. Yabancı ülkedeki mala ilişkin Azerbaycan mahkemesi kararının yurt dışında uygulanabilmesi için tanınması gerekebilir.
Şirket hisseleri, banka hesapları, yatırımlar, dijital varlıklar veya fikrî mülkiyet hakları birden fazla ülkeden kurumsal ve mali belgelerin temin edilmesini gerektirebilir.
Gerekli belgeler davanın koşullarına göre değişir. Tipik bir uluslararası boşanma dosyasında aşağıdaki belgeler yer alabilir:
Yabancı resmî belgeler için apostil veya konsolosluk tasdiki ve Azerbaycancaya onaylı tercüme gerekebilir.
Eşlerden biri boşanmaya itiraz ederse mahkeme uzlaşmanın mümkün olup olmadığını değerlendirebilir ve Azerbaycan hukukuna göre barışma süresi verebilir.
Bütün uluslararası boşanma davaları için geçerli tek bir süre yoktur. Belgeleri eksiksiz hazırlanmış anlaşmalı boşanma; yurt dışı tebligatı, çocuklar, nafaka ve birden fazla ülkedeki mal varlığı hakkında uyuşmazlık içeren davaya göre genellikle daha kolaydır.
Süreyi aşağıdaki faktörler etkileyebilir:
Uluslararası boşanma; aile hukuku, medeni usul hukuku ve milletlerarası özel hukuk arasında koordinasyon gerektirir. ACON Hukuk Bürosu her dosyanın koşullarına göre pratik hukuki destek sunar.
Hukuk ekibimiz İngilizce, Azerbaycanca, Rusça ve Türkçe iletişim kurmaktadır. Davanın koşullarına bağlı olarak, süreç boyunca Azerbaycan’da kalamayan müvekkilleri de temsil edebiliriz.
Azerbaycan’da uluslararası boşanma; mahkeme yetkisi, yabancı belgeler, kararların tanınması, çocuklar, nafaka ve birden fazla ülkede bulunan mal varlığı gibi konuları içerebilir. Dava açılmadan önce bu meselelerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Erken hukuki planlama usuli gecikmeleri azaltabilir, önemli delilleri koruyabilir ve nihai kararın gerekli ülkelerde tanınma ve icra edilme olasılığını artırabilir.
ACON Hukuk Bürosu, yerel ve uluslararası müvekkillere Azerbaycan mahkemeleri ve yetkili makamları önünde sınır ötesi boşanma ve bağlantılı aile uyuşmazlıklarında hukuki destek sunmaktadır.
Hukuki bilgilendirme: Bu yayın genel bilgi amaçlıdır ve hukuki danışmanlık teşkil etmez. Uygulanacak prosedür; her dosyanın koşullarına, ilgili ülkelere ve ilgili tarihte yürürlükte bulunan mevzuat veya uluslararası sözleşmelere göre değişir.
Her durumda zorunlu değildir. Eşlerden biri yetkilendirilmiş bir avukat tarafından temsil edilebilir; ancak mahkeme gerekli gördüğü hâllerde eşin duruşmaya bizzat katılmasını isteyebilir.